Czym jest gospodarka rynkowa? Czy można dostrzec pewne wspólne
cechy różnych typów gospodarek? W literaturze ekonomicznej przyjmuje
się, że gospodarka rynkowa powinna się cechować trzema wyróżnikami
ustrojowymi:
- Racjonalność ekonomiczna. Żeby ten warunek był
spełniony konieczna jest dominacja prywatnej własności. Tylko ona
zapewnia troskę i odpowiedzialność właścicieli. Przedsiębiorstwa
państwowe nigdy nie były w stanie w pełni przestrzegać zasad
racjonalności mikroekonomicznej.
- Charakter pieniężny. Gospodarka rynkowa jest oparta na
pieniądzu. Pełni on rolę parametru, wyceny dokonywane za jego
pomocą są zawsze miarodajne dla oceny efektów gospodarowania.
Wielkości pieniężne w gospodarce rynkowej są podstawą podejmowania
decyzji gospodarczych.
- Mechanizm rynkowy. Powinien mieć on zdolność do
ciągłego równoważenia gospodarki, do weryfikacji oferty, do
dostarczania argumentów do podejmowania decyzji.
Te trzy cechy gospodarki rynkowej realizowane są przy różnych
stopniach ingerencji państwa w gospodarkę. Właśnie na tej podstawie
możemy wyróżnić 3 główne typy gospodarki rynkowej (za prof. Wacławem Wilczyńskim).
- Neoliberalna gospodarka rynkowa. Współczesny
neoliberalizm jest spadkobiercą wcześniejszych XIX wiecznych
systemów liberalnych. Docenia rolę państwa, ale tylko jako twórcy
i strażnika ustroju. Odrzuca niemal w całości państwową gestię w
gospodarce. Neoliberalizm jest reakcją na nadmierny
interwencjonizm i jego ekonomiczne skutki - wzrost deficytu
budżetowego, długu publicznego i inflacji. Hasłem neoliberałów
jest: deregulacja, czyli powrót do samoczynności mechanizmów
ekonomicznych, odchodzenie od modelu państwa opiekuńczego jako
zmniejszającego aktywność i kreatywność ludzi. Gospodarka powinna
być więc wolna od ingerencji państwa w mechanizm rynkowy,
regulowana jedynie polityką pieniężno-kredytową banku centralnego
i potrzebami budżetu państwa. Od strony teoretycznej współczesny
neoliberalizm oparty jest na tzw. ekonomii podażowej Zadaniem
państwa w tej koncepcji nie jest stymulacja popytu, ale tworzenie
warunków sprzyjających wzrostowi podaży i aktywności wytwórców,
zmuszonych konkurencją do obniżania kosztów produkcji i
cen.
Neoliberalny model gospodarki rynkowej nie jest
realizowany w wielu krajach. Jednak tam gdzie koncepcje
neoliberalne wprowadzono w życie efekt był tylko jeden: ogromny
sukces gospodarczy! Model sprawdził się zarówno w krajach o słabym
jak i o dużym poziomie rozwoju. Dzięki neoliberałom Chile z
najbiedniejszego kraju Ameryki Południowej stały się najbogatszym
krajem tego kontynentu, a 60% obywateli określa siebie jako 'klasę
średnią'. Wytrąca to argumenty z ręki tych, co twierdzą, że
neoliberalizm powoduje ubóstwo szerokich warstw społecznych i
koncentrację bogactwa w rękach nielicznych. Spektakularne sukcesy
neoliberalizm odniósł przede wszystkim w Stanach Zjednoczonych i w
Wielkiej Brytanii, gdzie pierwsze reformy wdrożyli Ronald Reagan i
Margaret Thatcher. Od początku lat 90. neoliberalizm realizuje
również Nowa Zelandia.
- Społeczna gospodarka rynkowa. Jest to niewątpliwie
bardzo ciekawa koncepcja funkcjonowania gospodarki rynkowej.
Należy się jej przyjrzeć choćby dlatego, że wokół tego typu
gospodarki narosło wiele różnego rodzaju nieporozumień. A przecież
nie bez powodu zwolenników 'czystej' społecznej gospodarki
rynkowej zalicza się czasami do neoliberałów! Głównym założeniem
społecznej gospodarki rynkowej jest możliwość i konieczność
pogodzenia twardej logiki zasad liberalnej gospodarki rynkowej,
swobodnego działania jej mechanizmów z zabezpieczeniem określonego
poziomu świadczeń socjalnych i zapewnieniem w ten sposób spokoju
społecznego. Odrzuca się jednak zarówno własność państwową, jak i
ingerowanie państwa w funkcjonowanie mechanizmów rynkowych.
Teoretyczne źródła społecznej gospodarki rynkowej tkwią w tzw.
ordoliberalizmie.
Ordoliberalizm odniósł ogromne sukcesy w
Niemczech Zachodnich. Koncepcję tą wdrażał Ludwik Erhard, który
nie dopuścił do nacjonalizacji przedsiębiorstw i ograniczenia
mechanizmu rynkowego. Dlatego rozbite po wojnie Niemcy szybko
stały się najbardziej rozwiniętym krajem europejskim. Trzeba więc
jeszcze raz podkreślić, że społeczna gospodarka rynkowa nie ma nic
wspólnego z socjalizmem i interwencjonizmem państwowym, a dzięki
bezkrytycznemu zaufaniu do mechanizmów rynkowych pozwala odnieść
gospodarczy sukces. Pewnym powrotem do korzeni tej koncepcji jest
opublikowany w 1999 roku przez Blaira i Schroedera 'Manifest
socjaldemokratyczny', który wbrew nazwie jest odwrotem od
koncepcji tzw. trzeciej drogi i próbą powrotu do mechanizmów
wolnorynkowych.
- Socjaldemokratyczna (interwencjonistyczna) gospodarka
rynkowa. Jej podstawą jest przyjęcie założenia tkwiącego w
tzw. ekonomii dobrobytu, iż korzyści społeczne wynikające z
pewnego ograniczenia wolności gospodarczej będą większe niż
straty. W praktyce państwa realizujące ten model gospodarki
rynkowej mają bardzo wysoką stopę redystrybucji budżetowej,
ogromne długi publiczne, nadmierne świadczenia socjalne, wysokie
obciążenia fiskalne przedsiębiorstw. Powoduje to ogólnie spadek
stopy inwestycji i wzrost kosztów produkcji, a co za tym idzie
spadek konkurencyjności danej gospodarki. W sferze społecznej
model ten powoduje demoralizację części społeczeństwa, tzw.
kulturę bezrobocia, spadek aktywności i
kreatywności.
Model ten, realizowany w większości krajów Europy Zachodniej
odniósł jednak porażkę. Dlatego następuje powolne wycofywanie się z
jego niektórych założeń. Napotyka to jednak na duży opór zarówno
przyzwyczajonego do świadczeń socjalnych społeczeństwa jak i
przywiązanych do mirażu państwa opiekuńczego polityków. Czasami
niektórzy teoretycy ekonomii wyróżniają również dodatkowy typ
gospodarki rynkowej: gospodarka rynkowa 'azjatyckich tygrysów'.
Cechuje się ona z jednej strony daleko posunięta wolność
gospodarcza, a z drugiej autokratyzmem państwa, także w sferze
polityki gospodarczej. Ingerencja państwa (w przeciwieństwie do
interwencjonizmu) preferuje przedsiębiorców, a nie pracowników
najemnych, których niskie płace i wymagania powinny zapewnić sukces
inwestycyjny i eksportowy. Gospodarki 'azjatyckich tygrysów' powinny
ewaluować w kierunku jednego z trzech głównych typów gospodarki
rynkowej. Można jedynie przypuszczać, że najbliżej krajom tym jest
do gospodarki neoliberalnej.
Mimo tak wielu modeli, mimo różnego stopnia interwencjonizmu
państwowego, trzeba jednak stwierdzić, że wszystkie przedstawione
wyżej typy gospodarki rynkowej zachowują istotne cechy ustrojowe i
funkcjonalne, jak: dominacja prywatnej własności, rachunku
mikroekonomicznego, praca na własny rachunek i odpowiedzialność,
wymienialność pieniądza i mechanizm rynkowy jako główna forma
funkcjonowania gospodarki.
Tak więc mimo przeróżnych stereotypów nie możemy nazwać
gospodarek krajów zachodnioeuropejskich socjalistycznymi. Proste
porównanie wyników ekonomicznych wypada jednak druzgocąco: zarówno
państwa neoliberalne jak i państwa realizujące model społecznej
gospodarki rynkowej rozwijają się o wiele szybciej i powoli uciekają
krajom zachodnioeuropejskim.
|
