Sakramenty Święte to - jak głosi najprostsza definicja katolicka - widzialne znaki ustanowione przez Chrystusa po to, by nam udzielał łaski Bożej. Sprawa ich ilości i istnienia stanowiła jedną ze spraw spornych podczas reformacji. Gdy Kościół bronił siedmiu dotychczasowych Sakramentów protestanci je likwidowali, zachowując tylko niektóre. Sobór Trydencki, który rozpoczął Kontrreformację podtrzymał dotychczasowe stanowisko katolickie. Sakramenty stanowią do dziś jedną z osi podziału która wciąż oddziela Kościół od heretyckich wyznań protestanckich. I jest to podział niezwykle silny, bo gdy ekumenizm łamie kolejne bariery (wspólna deklaracja o Usprawiedliwieniu, reforma katolickiej Liturgii w duchu protestanckim) to Sakramenty stanowią dotąd nierozwiązalny problem. Kościół opierając się na Tradycji uważa, że zostały one ustanowione przez Chrystusa i ich istnienie jest konieczne. Ze względu na to żaden obrzęd sakramentalny nie może być zniesiony i nawet najwyższy autorytet w Kościele nie jest władny by zmieniać dowolnie liturgię sakramentów. Stanowi to kość niezgody, a brak zaakceptowania tej prawdy przez protestantów jest przeszkodą w powrocie do jedności chrześcijańskiego świata.
Sobór Trydencki lat 1545-1563 przedstawił spójny wykład o Sakramentach stanowiący częściowo odpór przed poglądami reformacji, a częściowo będący uporządkowaniem dotychczasowej tradycji. Dzieło Soboru wyznaczyło na wieki naukę i obraz Sakramentów towarzyszących wszystkim etapom życia setek milionów katolików na całym świecie.
Mimo doniosłości problemu brakuje ku jego poznaniu odpowiedniej literatury. Źródłem wiedzy na temat postanowień soborowych jest Breviarium Fidei, stanowiące jak głosi podtytuł wybór doktrynalnych wypowiedzi Kościoła. Wśród licznych dokumentów tam umieszczonych są również interesujące nas dokumenty soborowe. Komentarz i podsumowanie odnowy soborowej ze szczególnym uwzględnieniem Sakramentów znajduje się w artykule x. Pawła Jaworskiego Dorobek Soboru Trydenckiego zamieszczonym w trzecim numerze nieistniejącego już pisma Nova et Vetera - poświęconego Tradycji katolickiej. Xiądz Jaworski (pod tym pseudonimem występuje xiądz Dariusz Olewiński) korzystając z niemieckojęzycznych prac dotyczących tematu przedstawił rangę doktrynalnych rozwiązań Soboru w interesujących nas kwestiach. Ponieważ temat Sakramentów przedstawiam dla lepszego zrozumienia w pewnym porównaniu do poglądów Lutra, konieczne było sięgnięcie do źródła jego poglądów, które w przystępny sposób prezentowane są w Dużym Katechizmie autorstwa samego herezjarchy. Doktryna reformy luterańskiej przedstawiona jest też w Księgach Wyznania Kościoła Luterańskiego na które składają się oryginalne dokumenty stanowiące podstawę poglądów tej denominacji protestanckiej. Jako pomoc w pewnym spójnym ujrzeniu poglądów Lutra może służyć liczna literatura dotycząca jego życia i głoszonej doktryny - na przykład praca Johna M. Todda Marcin Luter, która przedstawia je z katolickiej perspektywy, więc jest niezwykle przydatna do porównawczych celów niniejszego szkicu.
Po przedstawieniu soborowej nauki o sakramentach w ogólności sakramenty zostaną omówione w kolejności w jakiej zajmował się nimi Sobór Trydencki, co zresztą pokrywa się z kolejnością podawania ich przez Kościół, tj. Chrzest, Bierzmowanie i Eucharystia jako sakramenty wtajemniczenia chrześcijańskiego, Pokuta i Ostatnie Namaszczenie jako sakramenty uzdrowienia oraz Kapłaństwo i Małżeństwo jako sakramenty służące komunii i posłaniu wiernych. Chrzest, Komunia i Spowiedź, zostaną potraktowane szerzej, gdyż te trzy przejął Luter, więc możliwe jest przedstawienie ich w pewnym kontraście pomiędzy spojrzeniem katolickim a luterańskim.
Nauką o sakramentach Sobór zajmował się początkowo w sposób ogólny, potem zaś zajęto się szczegółowo Chrztem i Bierzmowaniem. Sprawy pozostałych sakramentów zajmowały Sobór podczas kolejnych sesji.
Sakramentami w ogólności Sobór rozpoczął pracę wcześnie, już na sesji VII w roku 1547, gdyż temat Sakramentów, jako związanych w oczywisty sposób z Chrystusowym dziełem zbawienia pojawiał się już we wcześniejszych dekretach (o źródłach Objawienia, o grzechu pierworodnym, o Usprawiedliwieniu). Dekret o Sakramentach wymienia siedem Sakramentów przeciwstawiając się nauce Lutra, który uznawał trzy, a potem jedynie dwa sakramenty. Sobór podkreśla, iż wszystkie zostały vere et proprie (prawdziwie i właściwie) ustanowione przez Chrystusa odrzucając protestanckie zarzuty (przeciwstawiające Kościół Pismu Świętemu), że nie zostały one zawarte w Biblii. Istota sakramentu jest bowiem pochodzenia boskiego i została określona przez Chrystusa osobiście, lub też za Jego szczególnym poleceniem, przez Apostołów . Następnie zostaje odrzucony pogląd Lutra równości Sakramentów. Sakramenty również nie są ustanowione dla podtrzymywania wiary, lecz zawierają w sobie łaskę, która jest udzielana tym, którzy nie stawiają jej przeszkód. Skutkiem zaś trzech Sakramentów (Chrzest, Bierzmowanie, Święcenia) jest duchowy, niewymazalny sakramentalny znak - przez co te Sakramenty nie mogą być powtarzane. Obiektywna skuteczność Sakramentów jest uściślona - udzielają łaski ex opere operato, tj. sama wiara nie wystarcza do osiągnięcia łaski, ale samo właściwe sprawowanie znaku ustanowionego przez Chrystusa powoduje łaskę . Kolejnym przeciwstawieniem nauce protestanckiej jest twierdzenie, że wierni nie mogą być normalnie szafarzami sakramentu (w wyjątkiem małżeństwa). Luteranie nie uznawali teorii ex opere operato, a sakrament definiowali jako znak i świadectwo woli bożej wobec wiernych poprzez który Chrystus skłania do wierzenia. Sakramenty przez nich uznane mają za sobą Przykazanie Boże i są obietnicą łaski. Jednak Luter przejął katolickie założenie z którego wynika, że Sakrament jest widzialnym działaniem Kościoła.
Soborowa nauka o Chrzcie częściowo skierowana jest przeciw błędnym rozumieniu tego Sakramentu przedstawiając tradycyjną naukę Kościoła w tej dziedzinie, a częściowo skierowane są przeciwko Lutrowi. Chrzest nie jest czymś dowolnym, jest konieczny do Zbawienia. Konieczność Chrztu jest koniecznością ze względu na cel - Zbawienie Wieczne. Zresztą, wszystkie Sakramenty są konieczne do zbawienia ludzi, choć oczywiście każdy człowiek z osobna nie potrzebuje do Zbawienia wszystkich Sakramentów . Ochrzczony ma obowiązek nie tylko do samej wiary, ale do zachowania Prawa Chrystusowego. Nauka Lutra dotycząca Chrztu jest o tyle ciekawa, że warunkiem koniecznym, który powoduje że człowiek jest godny przyjęcia Sakramentu, jest wiara, a o takiej trudno mówić w przypadku noworodków. Wybrnięto z tego w ten sposób, że uznano wiarę darem Boga i zalecono nie zgłębianie problemu Chrztu niemowląt. Luteranie również odrzucili twierdzenie, iż wodzie Bóg udzielił mocy duchowej do obmycia z grzechu .
Bierzmowanie, stanowiące drugi etap inicjacji chrześcijańskiej zostało zakwestionowane przez Lutra jako sakrament. Luteranie twierdzą, iż bierzmowanie (konfirmacja) jako uroczyste wyznanie wiary zostało wprowadzone przez pierwszych chrześcijan i odmawia mu charakteru sakramentalnego. Sobór potwierdza naukę katolicką dotyczącą Bierzmowania i określa warunki jego dokonania (namaszczenie Krzyżmem Świętym przez biskupa).
W drugim okresie Soboru powstał osobny Dekret o Najświętszej Eucharystii, co świadczy o szczególnej wadze problemu. Wiąże się to z odrzuceniem przez reformatorów tradycyjnego katolickiego pojmowania Mszy Świętej jako Ofiary i odbywającego się podczas niej Przeistoczenia.  Sam Marcin Luter nie uznał podstawowej dla Kościoła Transsubstancji, jednak uznał realną obecność Chrystusa w Eucharystii (a więc Eucharystia to coś więcej niż pamiątka) i stwierdził, że choć sakramentalne chleb i wino nie są zwykłym chlebem i winem, to są chlebem i winem objętym Słowem Bożym i z nim połączonym. Jest to sprzeczne z katolicką nauką Soboru głoszącą, że wino nie jest po przeistoczeniu winem a Krwią, a chleb - Ciałem Jezusa Chrystusa. Z chleba i wina pozostają jedynie specie - postacie. Przeciwstawiając się jego mniemaniu, że realna obecność zachodzi tylko w chwili komunii (wieczerzy) Sobór zdefiniował trwałą obecność w konsekrowanej hostii jak i cząstkach konsekrowanych. Chrystus bowiem jest obecny w każdej odłączonej cząstce. Kolejną kwestią jest sprawa przyjmującego i szafarzy Komunii. Sobór podaje, iż tylko wyświęceni kapłani mogą ważnie sprawować Eucharystię. Dla Lutra prawdziwy Sakrament nie zasadza się na ludzkiej świętości, lecz na Słowie Bożym. Z tego twierdzenia wynika, że Słowo, przez które ustanowiono Sakrament nie staje się nigdy fałszywe - nawet z powodu niewiary - więc zarówno największy hultaj, jak i osoba najbardziej godna mogą przyjmować lub podawać prawdziwy Sakrament (tj. Ciało i Krew Chrystusa). Sobór zaś wyraźnie stwierdza, że nawet sama wiara nie wystarcza do godnego przyjęcia Komunii, ale także konieczne jest przebywanie w stanie łaski, więc w przypadku grzechu śmiertelnego nie wystarczy wzbudzenie żalu doskonałego, ale odbycie sakramentalnej spowiedzi. Komunia takiej osoby byłaby Komunią świętokradczą.
Według Lutra wierni powinni jak najczęściej przyjmować Komunię, gdyż w przeciwnym wypadku nie mogą być chrześcijanami. Sobór stwierdza jedynie obowiązkową konieczność przyjmowania dorocznej Komunii Wielkanocnej.
Z kwestią Eucharystii związany jest jeszcze jeden Dekret dotyczący Komunii pod dwiema postaciami. Wbrew Lutrowi który głosił konieczność Komunii pod dwiema postaciami uznano, że pod każdą postacią - czy Krwi, czy Ciała - przyjmuje się pełni całego Chrystusa oraz prawdziwy Sakrament. W dodatku uznano, że osoby nie celebrujące nie są zobowiązane do Komunii pod dwoma postaciami.
Przy okazji tego dekretu stwierdzono brak obowiązku dzieci - jako osób nie mających pełnej świadomości do przystępowania do Komunii sakramentalnej.
Sobór zdefiniował dogmatyczną prawdę, iż w Kościele katolickim Pokuta jest Sakramentem ustanowionym przez Chrystusa.  Podkreśla przy okazji, że Chrzest nie jest tożsamy z Pokutą. Jest to zaprzeczenie głoszonej przez Lutra tezy, iż Chrzest zawiera w sobie Sakrament Pokuty, zrównując praktycznie jeden Sakrament z drugim. Sobór naucza, że poprzez ten Sakrament mogą dostąpić pojednania z Bogiem wierni, którzy po Chrzcie popadli w grzech. Natomiast nauka Lutra o Pokucie jest bardzo pokrętna. Mówi on o tym, że spowiedź ma być wolna, nieprzymuszona (przez tyranię papieską), a jej forma ma być dwojaka. Pierwszą jest spowiedź powszechna, drugą spowiedź wobec brata. Tylko spowiedź powszechna bez wymienienia poszczególnych przewin jest spowiedzią pełną, tj. taką, w której wszystkie grzechy zostają wyznane. Spowiedzią jest odmawianie Ojcze Nasz (odpuść nam nasze winy) i to zarówno wobec wszystkich jak i wobec poszczególnej osoby. Luterska spowiedź zasadza się na dwóch elementach - naszym wyznaniu i dziełu Boga. Bóg poprzez Słowo włożone w usta człowieka uwalnia od grzechów. I nie ma w tym przypadku kapłańskiego monopolu na rozgrzeszanie. Nauka Kościoła jest w przypadku tego Sakramentu odmienna. Rozgrzeszenie sakramentalne dokonywane jest bowiem wyłącznie przez kapłana i jest to akt sędziowski (actus iudicalis), a to na mocy udzielonej przez Chrystusa władzy odpuszczania i zatrzymywania grzechów. Kapłan wypowiada rozgrzeszenie jako sędzia. Jest to o tyle ważne, że stojący niczym przed sędzią jest jak w stanie oskarżenia, a przez orzeczenie kapłana zostaje rzeczywiście uwolniony od winy. Skutkiem tego Sakramentu jest odpuszczenie grzechów popełnionych po Chrzcie oraz pojednanie z Bogiem, a wraz z winą grzechu ciężkiego odpuszczana jest również kara wieczna za ten grzech. Takie rozumienie Spowiedzi jako sądu odrzucili luteranie twierdząc, że kapłan odpuszczając grzechy czyni to nie wobec Boga, a w stosunku do Kościoła. Stąd wynikło stanowisko luterańskie według którego nie trzeba wyznawać wszystkich grzechów (jest to niemożliwe) bo absolucja jest łaską, a nie sądem gdzie przed sędzią trzeba zeznawać wszystko. Sobór takie myślenie odrzucił i ponowił tradycyjne rozumienie spowiedzi oraz obowiązek jej czynienia. Choć z drugiej strony Luter mówiący o Spowiedzi jako akcie dobrowolnym i nieprzymuszonym wyklucza osoby nie spowiadające się ze wspólnoty chrześcijańskiej. Luter również mówi o następującym po jego przyjęciu nowym życiu, bo Sakrament daje łaskę, ducha i moc do walki ze starym człowiekiem, co jest odrzucone przez Kościół, który broni zadośćuczynienia za grzech poprzez nałożone lub dobrowolne kary i inne dzieła pobożności.
Sobór zajął się również Sakramentem Ostatniego Namaszczenia łącząc jego omawianie z omawianiem Sakramentu Pokuty. Wydany Dekret był pierwszą syntezą nauki dotyczącej tego Sakramentu. Podkreślono - znów w opozycji do Lutra, że Ostatnie Namaszczenie zostało także prawdziwie i właściwie ustanowione przez Chrystusa. Luteranie zaprzeczając boskiemu pochodzeniu tego Sakramentu - podobnie jak w Bierzmowaniu - przypominali że nawet Kościół Katolicki nie wymaga go do Zbawienia. Udzielane Ostatniego Namaszczenia przez kapłana przynosi łaskę, odpuszcza grzechy i daje pocieszenie. Podkreślone zostało, że Namaszczenie należy dawać chorym którzy prawdopodobnie zakończą życie, co zdecydowanie różni ten Sakrament od współczesnego, zreformowanego, Sakramentu Namaszczenia Chorych.
 Sakramentem Kapłaństwa Sobór zajmował się bardzo długo, a źródłem problemów było odrzucanie przez wszystkie odłamy protestantyzmu (a święcenia anglikańskie były nieważne - Bulla Apostlicae curae) sakramentalnego charakteru posługi kapłańskiej. Luteranie zarzucili, że w Kościele kapłan nie jest sługą Słowa i podawcą Sakramentów, ale pełni służbę spełniania ofiary. Odrzucenie Święceń jak wynika z tego nastąpiło głównie na skutek odmiennego rozumienia charakteru Mszy i pełnienia posługi. Sobór potwierdził sakramentalny charakter Kapłaństwa oraz opierając się na Tradycji Kościoła sformułował dogmatyczną prawdę o stopniach Święceń. Wyróżniono święcenia niższe: akolity, egzorcysty, lektora i ostariusza oraz wyższe: prezbitera, subdiakona i diakona. Biskupi, kapłani i diakoni stanowią hierarchię ustanowioną przez Boga, a przez święcenia kapłańskie przekazywana jest władza konsekrowania, ofiarowania i udzielania Ciała i Krwi Chrystusa oraz odpuszczenia i zatrzymania grzechów. Sakrament ten ma charakter stały, który nie może być zatarty czy usunięty i po jego przyjęciu nie ma powrotu do stanu świeckiego.
Sakrament Małżeństwa musiał zostać tematem prac Soboru z powodu zdegradowania go przez reformację do związku wyłącznie naturalnego, zupełnie świeckiego. Mimo uznania przez luteranów boskiego pochodzenia i ustanowienia małżeństwa, lecz przez to że nastąpiło to w Starym Testamencie nie może być Sakramentem, bo nie daje łaski i odpuszczenia grzechów. Sobór podkreślił prawdziwość i właściwość Sakramentu Małżeństwa zawieranego między ochrzczonymi. Sakrament powoduje trwały i nierozerwalny związek małżeński, który udzielają sobie nupturienci nawzajem, ale także udziela on im łaski, jeśli jej nie stawiają przeszkód. Zdecydowanie potępiono tezę Lutra, iż Bóg nie zabronił mieć więcej niż żon niż jedną. Podkreślono także, iż węzeł sakramentalny nie może zostać rozwiązany ani poprzez popadnięcie w herezję, grzech cudzołóstwa czy odejście małżonka. Sobór uporządkował kwestie dotyczące przeszkód małżeńskich zrywających i unieważniających oraz potwierdził kompetencje Kościoła do zajmowania się tymi sprawami.
Tematyka sakramentów jest niezwykle bogata i różnorodna. Sobór Trydencki dając odpór reformacji dał niemalże całościowy wykład na ten temat, ustosunkowując się do poglądów i opinii reformatorów. Zachowano wszystkie dotychczasowe sakramenty i zaprezentowano jednoznaczną wykładnię ich uznawania, znaczenia i przeprowadzania. To dzieło miało i ma niezwykłe znaczenie i w większości nie traci nic na aktualności we współczesnym Kościele. Dokonana tutaj prezentacja opozycyjnej nauki luterańskiej na temat sakramentów pozwala uzmysłowić sobie, jak dalece wiara katolicka była zagrożona i w jakim stopniu Luter popadł w herezję.
Rozmiar niniejszego szkicu nie pozwala na pełne przedstawienie tego skomplikowanego i trudnego zagadnienia. Możliwa jest tylko prezentacja pewnych kluczowych zagadnień każdego z Sakramentów oraz pokazanie odmiennego ich rozumienia przez Lutra i ówczesnych luteranów (w przypadku tych z sakramentów, które reformator zachował).
Piotr Miłosz Pilarczyk
Bibliografia:
Breviarium Fidei. Wybór doktrynalnych wypowiedzi Kościoła, Poznań 1997,
Historia Kościoła Katolickiego, tom 3 czasy nowożytne 1517-1758, Warszawa 1989,
Jaworski Paweł, Dorobek Soboru Trydenckiego, [w]: Nova et Vetera, nr 3, 1996,
Katechizm Kościoła Katolickiego, Poznań 1994,
Luter Marcin, Duży Katechizm, Bielsko-Biała 2000,
Nowy Katechizm Diecezjalny, Warszawa 1929,
Obrona Wyznania Augsburskiego, [w]: Księgi Wyznaniowe Kościoła Luterańskiego, Bielsko-Biała 1999,
Sermak Jerzy, Bogactwo sakramentów. Katechizm Kościoła Katolickiego o sakramentach, Kraków 2002,
Todd John M., Marcin Luter, Warszawa 1983,
Wyznanie Augsburskie, [w]: Księgi Wyznaniowe Kościoła Luterańskiego, Bielsko-Biała 2000, s. 150.
|
